Naast de gebruikelijke verwondering – de eeuwig optimistische planningen, de minuscule klusbudgetten en hoe snel de kinderen een nieuwe taal leren – passeren er soms heerlijke tegelwijsheden.

Zo keek ik gisteren een aflevering uit 2021, waarin Emmy, een voormalig kinderverpleegkundige (60), haar protesterende man Rutger (69) in Nederland achterlaat om in Frankrijk in haar eentje een to-taal vervallen kasteel onder handen te nemen.

Iedereen die kijkt – en haar directe omgeving trouwens ook – weet: zolang je het dak niet voor 70.000 euro laat repareren – geld dat ze niet heeft – blijft ze tegen vochtproblemen vechten.

Dan zegt ze, onder dat vermaledijde dak, dat ze best begrijpt dat ze naïef is. Maar…

‘Zonder naïef te zijn heb je een saai leven.’

Ja!

Natuurlijk, je moet je naïviteit kunnen veroorloven. Maar als je in de gelukkige omstandigheid verkeert dat je een vangnet hebt – en dat hebben meer mensen dan ze denken – is gecultiveerde naïviteit een recept voor een heerlijk leven.

Als je niet naïef bent, begin je niet aan die roman waar je al jaren van droomt. Blijft dat ene businessplan voor altijd in de la liggen. Durf je die ene liefde niet aan. En staat dat kasteel in Frankrijk weg te rotten.

Of, zoals zangeres vertelde over het succesvolle begin van haar carrière toen en ik haar interviewden voor :

“Ik was echt supernaïef, had ik superveel schijt, omdat ik ook dacht: ik ken niemand in de muziekindustrie.
Bij alles wat ik nu doe, denk ik toch wel echt veel meer na.
Als je gewoon begint, dan ben je nog een soort ‘Alice in Wonderland’ en weet niemand wie je bent. En dan kun je gewoon nog alles maken.”

Daarom herinner ik mezelf aan gecultiveerde naïviteit als ik een nieuw avontuur begin. Zonder naïviteit hadden we bijvoorbeeld nooit De Correspondent opgericht. Als ik van tevoren wist welke dieptepunten me te wachten stonden… Toch had ik de hoogtepunten en de bijbehorende voldoening absoluut niet willen missen.

Ja, je kan alle what-if-scenario’s tot in den treure uitwerken, en natuurlijk – een realistisch budget en buffer is cruciaal – maar als je je door alle mogelijke risico’s laat tegenhouden, kom je nooit ergens.

Misschien kijk ik daarom wel naar dat programma. Om af en toe aan een lekkere levensles herinnerd te worden.

En dat dak van Emmy, daar is het gewoon goed mee gekomen. Ze begon nadat er twee miljoen mensen keken een crowdfunding. Zo naïef is ze nou ook weer niet:

Maar inmiddels, achttien jaar later, heb ik nog iets heel anders aan Anke te danken: ik heb me uren ondergedompeld in prachtige series die me via de normale algoritmische wegen nooit bereikt hadden. Zoals Task. Of Somebody Somewhere, die later in deze nieuwsbrief nog terugkomt.

Anke heeft zich ontwikkeld tot dé serierecensent van Nederland. Wat ik zo leuk vind: naast haar werk voor NRC en de VPRO houdt ze ook een Substack bij, , waar ze nog veel dieper de materie in duikt. Daar ontdek ik dus die juweeltjes.

Toen ik laatst met Anke sprak over wat goede series met je kunnen doen, ontstond het idee voor dit gastartikel op Intentioneel Leven: vijf series die je leven kunnen verrijken.

Over to you, Anke:

Beste lezer,

De wereld staat in brand, figuurlijk maar steeds vaker ook letterlijk. En ik? Ik schrijf over tv-series. Ik zal niet ontkennen dat dit soms een beetje frivool voelt, zeker als ik de zoveelste inwisselbare Netflix-true crime serie probeer te duiden. Veel vaker, gelukkig, heb ik het gevoel dat met mijn werk wel degelijk iets kan bijdragen. Juist nu.

Kunst (ja, series zijn kunst, punt) is altijd belangrijk, maar des te meer in een wereld die in brand staat. Kunst prikkelt. Het helpt ons om te ontspannen en te genieten. Het herinnert ons eraan hoe mooi de wereld en onze medemens eigenlijk is. Geeft ons reden om door te ploeteren, om te vechten voor dit moois.

Series doen daarnaast nog iets dat volgens mij van levensbelang is in een brandende wereld: ze kweken empathie. Dat is wetenschappelijk bewezen (echt!) en geldt voor alle fictie. Toch vind ik dat vooral series er uitermate goed in zijn. Misschien omdat ze ons meestal een shotje medemenselijkheid geven zonder dat je er erg in hebt. Series nemen je immers van onder je dekentje op de bank mee naar andere werelden, ze plaatsen je in andermans schoenen, tonen hoe het leven voor de ‘ander’ is. Ze maken dat wat ver weg is en eng lijkt, dichtbij en vertrouwd raakt.

Zonder series had ik geen idee hoe het hedendaagse bestaan voor inheemse jongeren in Amerika er (ongeveer) uitziet of hoe bikkelhard het leven in een Engelse mannen- of Iraanse vrouwengevangenis kan zijn. Een serie kan me laten zien wat klimaatverandering betekent voor een plaatsje aan de kust in Wales, en me tegelijkertijd boeien met een moordmysterie. En ondanks het lezen van talloze krantenartikelen over het onderwerp, voelde ik de angst en stress die de gedupeerden van het toeslagenschandaal moeten hebben gevoeld pas echt in mijn lijf nadat ik al meerdere afleveringen met ze had meegeleefd (na het zien van De Toeslagenaffaire, heb ik me direct aangemeld als Luisterend Schrijver).

Hebben alle series deze kracht? Zeker niet. En dat hoeft ook niet. Vermaken is ook een kunst. Maar de series die het doen, hebben bij mij altijd een streepje voor.

Hieronder daarom een paar van mijn persoonlijke favorieten:

The Leftovers (HBO Max)

Een serie die ik altijd en overal tip, omdat ik iedereen deze uitzonderlijke kijkervaring gun. The Leftovers is gebaseerd op het boek van Tom Perotta en werd door hem en de geweldige Damon Lindelof (Lost, Watchmen, Mrs. Davis) naar het kleine scherm vertaald. Het begint bij de ‘Sudden Departure’, het moment waarop twee procent van de wereldbevolking plots in het niets verdwijnt, en kijkt daarna naar de vreselijk uiteenlopende manieren waarop wij mensen kunnen omgaan met onzekerheid, verlies en rouw. Dat klinkt zwaar, en de eerste helft van het eerste seizoen is dat ook (loeizwaar zelfs), maar wie doorzet, wordt beloond met een hart vol verwondering, liefde en compassie voor de ander.

Friday Night Lights (Prime Video)

Texas Forever! Iedereen die deze serie al heeft gezien, heeft dit zinnetje net hardop naar z’n scherm geroepen. Friday Night Lights, over een klein plaatsje in Texas en het footballteam van de lokale high school, is het soort serie dat je voor altijd in je hart sluit. Ver voor Ted Lasso en zijn eeuwige optimisme, was er Coach Taylor (Kyle Chandler) die samen met zijn vrouw Tami (Connie Britton) liet zien wat medemenselijk is. Deze serie van showrunner Jason Katims (Parenthood) ademt hoop en vriendelijkheid, en is tegelijkertijd zo spannend en meeslepend als sportverhalen kunnen zijn. En, in de toen nog piepjonge cast herken je meerdere inmiddels Hollywoodgrootheden als Michael B. Jordan en Jesse Plemons.

Somebody Somewhere (HBO Max)

Een werkelijk wonderschone serie over hele gewone mensen die hele gewone (en daarmee unieke) levens leiden, en regelmatig erg grof in de mond zijn. Somebody Somewhere heeft daarnaast de mooiste vriendschap die ik ooit op televisie zag. Ik zal nooit vergeten dat acteur Jeff Hiller, toen ik hem mocht interviewen over het laatste seizoen, uitriep dat hij dankbaar was voor de drie seizoenen die ze kregen omdat ‘Hollywood niet houdt van mensen die eruitzien zoals wij’. Waarmee hij bedoelde: geen filmsterrenuiterlijk. Ik blijf hopen dat hij ongelijk krijgt (Hiller is momenteel gelukkig te zien in het erg leuk Widow’s Bay op Apple TV+), want deze cast met Hiller en Bridget Everett voorop, wist me enorm diep te raken.

It’s a Sin (NPO Start met plusabonnement)

Ik hou van series die me emotioneel volledig vloeren. It’s a Sin is zo’n serie. In het kort handelt het over de verwoestingen die de aidsepidemie in de jaren ’80 in Groot-Brittannië veroorzaakte. Maar eigenlijk gaat het over de mensen die erdoor werden geraakt, al die mooie levens die nooit voltooid konden worden en geliefden die wegvielen. Mensen die toentertijd uit angst, onbegrip én kil gemak door de maatschappij werden ontmenselijkt. Scenarist Russell T. Davies (Years & Years, Queer as Folk) wist personages te creëren waarvan je zo gaat houden, dat je rouwt wanneer ze wegvallen. Een vreselijk indrukwekkende serie die je hart vol liefde achterlaat en ervoor zorgt dat je nog eens goed nadenkt voordat je meegaat in de tendens om hele groepen te dehumaniseren.

Mocros (NPO Start)

De jongste serie op het lijstje, en de enige Nederlandse titel, maar nu al onmisbaar wat mij betreft. Deze tragicomedy is niet alleen slim, warm en grappig, maar doet iets dat in ons land – helaas – heel erg vernieuwend is: het gaat over een biculturele vriendengroep, met daarin meerdere Marokkaans-Nederlandse twintigers, en niemand (NIEMAND) in het groepje of in de serie heeft iets met de onderwereld te maken. De hoofdpersoon wil zelfs acteur worden (iets dat me deed denken aan evenzo leuke series als Bait op Prime Video en Dreaming Whilst Black op NPO). Mocros-makers Shariff Nasr en Sahil Amar Aïssa werkten jaren aan de serie en willen laten zien hoe ontzettend leuk en rijk ons land is, juist omdat er zoveel verschillende mensen wonen. Daar slagen ze wat mij betreft enorm in.

Ik interviewde Sahil en Shariff laatst voor I Like to Watch. Lees het interview hier.

Hier Ernst-Jan weer! Las je Anke’s post met plezier? Volg dan zeker haar tweewekelijkse nieuwsbrief. Dan ontdek je net als ik geweldige nieuwe series via haar:

I Like To Watch

Een nieuwsbrief over tv-series die iedere twee weken in je inbox verschijnt, met serietips en serienieuws door serie-expert Anke Meijer (VPRO Gids, VPRO Cinema, NRC, Skip Intro)

By Anke Meijer

Waarom? ‘Sociale’ media klinken nog net zo gezellig als die netwerken waren in hun begindagen. Maar inmiddels zijn ze uitgegroeid tot machtige advertentiegiganten die niet optimaliseren voor sociaal contact, maar voor winstmaximalisatie. Uit juridische documenten van Meta blijkt dat we op Instagram nog maar 7 procent van onze tijd besteden aan content van vrienden en familie. Op Facebook is dat 17 procent.

Bizar toch: sociale media zijn niet langer sociaal.

Wat we wél op die platforms doen? Voornamelijk korte video’s kijken van mensen die we niet kennen. Veel van die video’s suggereren dat je nog niet succesvol, rijk, dun of populair genoeg bent, en dat het leven een kille concurrentiestrijd is, waarin je je succes afmeet aan anderen.

Ik zeg dat nu doodleuk, maar ik heb jarenlang in dienst geleefd van de hooggespannen verwachtingen waarvan ik vermoedde dat mensen op de socials die van mij hadden. Ik voelde me leeg en chronisch ontevreden. Op familiebijeenkomsten wist ik niet hoe snel ik weg moest komen. De korte tijd dat ik er wel was, checkte ik hoe mijn nieuwste post presteerde.

Zo krijg je ruimte voor écht contact:

Een socialvrije maand doorbreekt het patroon van je leven laten renderen in likes. Die ene keuze — je apps van je telefoon halen — neemt honderden dagelijkse keuzes weg, en zo krijg je ruimte voor écht sociaal contact. Voor de mensen tegenover je in de wachtkamer, coupé of café. Voor een boek, wandeling of gewoon om even lekker te mijmeren.

Dat maakt deze maand zo interessant, dat je patronen kunt doorbreken. Zo vertelde een vriendin van me dat ze het volgende gaat doen: elke keer als ze de neiging heeft om Instagram te openen, stuurt ze in plaats daarvan iemand een persoonlijk berichtje. Bijvoorbeeld aan iemand die ze al een tijdje niet heeft gesproken.

Ik vind dat een fantastisch voornemen. De Instagram-reflex is toch ook een zucht naar contact, alleen vind je het daar zelden of niet. In plaats van je aandacht kwijt te raken aan een advertentiegigant, investeer je die rechtstreeks in de mensen om je heen. Je doorbreekt een patroon én je haalt persoonlijke banden weer aan.

Doe je ook mee?

Ik ben onbezoldigd ambassadeur en lid van de Raad van Advies van de Stichting Mei Social Vrij. Het lijkt me geweldig als je ook meedoet.

Inschrijven kan via meisocialvrij.nl. Dan ontvang je gratis:

✔️ Verdieping en reflectie met toegang tot Vrij Nederland en De Groene Amsterdammer;

✔️ Documentaires & films met Cinetree;

✔️ Korting voor een fysieke Tap Out tag om jouw verslaving de baas te blijven;

✔️ Alle inzichten, oefeningen & inspiratie die je nodig hebt om succesvol los te komen van de socials in je mailbox;

Ja, ik doe mee

Zo ook in Lena’s tweede gastpost voor Intentioneel leven. Haar eerste artikel voor deze nieuwsbrief ging over slapeloosheid (Iedereen wil beter slapen, dit zijn 10 lessen die mij hielpen).

Deze keer schrijft Lena over de helende werking van werken en hoe die in discussies over burn-outs vaak over het hoofd wordt gezien. Een urgent inzicht in een land waar 1,6 miljoen werknemers last hebben van burn-outklachten1.

Over to you, Lena:

Er zit een uitspraak in het laatste seizoen van The Bear waar ik vaak aan moet denken. ‘There is probably one thing true about restaurants’, zegt Carmy (Carmy <3). ‘You are never alone.’ Werken in een keuken, wil de chef maar zeggen, is door-en-door sociale arbeid, altijd omringd door mensen, altijd gericht op het dienen van anderen.

The Bear laat zo mooi zien dat werken – in het bijzonder in een team – kan helpen bij het genezen van psychische wonden. Samen werken de koks en bediening aan een gemeenschappelijk doel (andere mensen een goede avond bezorgen) en tegelijkertijd ‘werken’ zij zo aan hun eigenwaarden, hun zelfvertrouwen, het overschrijven van het verleden.

Hun werk is niet gericht op succes, niet gericht op roem of erkenning – maar op het maken van een perfecte sinaasappel-gember coquilles, op de skills die daarvoor nodig zijn, en uiteindelijk op de gast.

Vrijwel alle werknemers van The Bear balanceren op het randje van wat wij in Nederland ‘een burn-out’ zouden noemen. Ze dealen met het trauma van een alcoholistische moeder, met geldzorgen, met zieke ouders. Toch werken ze door, vol overgave, niemand gelooft dat thuis zitten de oplossing is voor hun spanningsklachten.

Burn-out is lang niet altijd een werkziekte

Al jaren klinkt in Nederland kritiek op het containerbegrip ‘burn-out’ waarin we allerhande psychische, fysieke of persoonlijke problemen in proppen. Mensen met een depressie, mensen in de rouw, mensen in scheiding, mensen met pfeiffer, mensen in een slepend werkconflict – allemaal krijgen ze door een bedrijfsarts al snel het label ‘burn-out’ opgeplakt.

Het probleem met deze oprekking van het begrip burn-out (waar ook allerlei niet direct werkgerelateerde klachten onder geschaard worden) is dat de oplossing vrijwel altijd luidt: rust, thuis. Wie overspannen is, gaat mediteren of breien, aan zichzelf werken in therapie – maar trekt zich vrijwel altijd terug van de werkvloer.

Terwijl werken, in goede omstandigheden, óók kan bijdragen aan het verwerken van een traumatische bevalling, van liefdesverdriet of het verlies van een ouder. Werken kan zelfs noodzakelijk zijn voor mensen met een depressie. Werk waarbij je je kunt richten op een vaardigheid (snijden, bakken, schrijven) ligt dan voor de hand: dat kun je doen zonder tijdsdruk, zonder de sociale spanning van samenwerken.

Maar misschien is het medicijn tegen stress of emotionele uitputting soms juist werken in een team – zoals The Bear laat zien. Journalist Julia Hotz noemt dit in The Connection Cure ‘het sociale medicijn’: overal ter wereld knappen mensen op van psychische problemen door in een groep te werken aan een gemeenschappelijk project.

Zelf heb ik werken aan mijn boek In therapie als bijzonder helend ervaren – ondanks dat het schrijven een voortdurende bron van stress en slapeloze nachten was. Wat me nog meer spanning gaf: dat ik (en mijn omgeving) mijn werkstress als een probleem zag, waar ik controle over zou moeten nemen, dat rust een plicht was, een norm waar ik niet aan voldeed.

Ik heb me voor mijn gevoel door die stress heengewerkt en dat leverde me, toen het manuscript eenmaal af was, een enorm gevoel van voldoening en zelfvertrouwen op. En: elk moment dat ik om hulp vroeg, dat iemand mijn teksten tegenlas of meedacht, voelde ik mijn stress verlichten. Schrijven, of werken in het algemeen, is een stuk ontspannender als je het ziet als een gedeeld project.

Natuurlijk kun je uitgeput raken van tachtig uur ploeteren voor een baas of voor je onderneming, en natuurlijk is rust extreem belangrijk. Maar soms wijzen we te snel naar werk als de oorzaak van problemen, wantrouwen we ten onrechte de behoefte om door pijn of verdriet heen te werken (werkverslaving!). En zien zo, wellicht, een potentiële oplossing voor mentale of emotionele pijn, over het hoofd.

Hier Ernst-Jan weer! Las je Lena’s post met plezier? Volg dan zeker haar tweewekelijkse nieuwsbrief. Met essays, culturele duiding en concrete tips voor een goede mentale gezondheid, relaties en een betekenisvol leven:

In therapie

Tweewekelijkse sub voor iedereen die een beter mens wil zijn. Essays, culturele duiding & concrete tips voor een goede mentale gezondheid, relaties en een betekenisvol leven.

By Lena Bril

En, voor wie het fragment met Carmy dat Lena aanhaalt nog een keer wil zien, deze instagrammer legde het vrij poëtisch vast:

Sinds Claude in december 2025 een nieuw model lanceerde, zijn mijn werkweken – en die van vele anderen – ingrijpend veranderd. Dat moet wel invloed hebben op hoe je denkt, werkt en handelt. Ezra Klein haalde in The New York Times recent dit klassieke media-aforisme van stal: ‘We shape our tools and thereafter they shape us’. Dat is natuurlijk zo.

Daarom die argwaan. Ik wil het me niet laten overkomen dat ik dankzij AI ten nadele verander.

De consequentie van die argwaan is dat jij als lezer van deze nieuwsbrief af en toe een inkijk krijgt in mijn openbare notitieboekje over hoe AI mijn manier van werken beïnvloedt, en misschien in het verlengde daarvan ook die van jou.

Daarom een kort overzicht van wat me tot nu toe opviel tijdens het werken met AI. Met daarbij linkjes naar verdiepende artikelen. Ik ben heel benieuwd naar jouw aanvullingen. Ik richt me nu bewust op de invloed van AI op ons als individuen. Niet die op de arbeidsmarkt. Dat laat ik aan de economen over.

Oké, here goes, 12 inzichten:

Inzicht #1: Schrijven is nadenken. Wie dat uitbesteedt, besteedt het nadenken uit.

Inzicht #2: AI-tools kunnen me uren aan tijd besparen, maar alleen als ik de discipline opbreng om de vrijgekomen tijd te besteden aan verdieping in plaats van verbreding.

Inzicht #3: Ik laat nu best veel AI-agents tegelijkertijd werk voor me doen, en dat gaat gek genoeg ten koste van mijn energie. Bijvoorbeeld om dingen uit te zoeken of mijn mails te laten analyseren. Ik zou niet terug willen, maar ik zie ook een gevaar: ik ben continu aan het contextswitchen. Elke keer als een agent bezig is, pak ik even een ander klusje op. Maar na een paar minuten komt die oude klus weer terug. Vanaf dat moment werk ik aan twee dingen tegelijk. Dit gaat de hele tijd zo. Daardoor ben ik aan het einde van de werkdag onnodig gaar en denk ik tijdens het werken minder diep na. Voornemen: de rust opbrengen om tijdens denkwerk gewoon even rustig op de agent te wachten.

Inzicht #4: De markt voor je productief voelen is vele malen groter dan de markt voor daadwerkelijk productief zijn. Op LinkedIn of X zie ik geregeld mensen vertellen over zelfgebouwde AI-tools die in feite niets meer doen dan complexiteit toevoegen aan hun AI-gebruik. Daarom herinner ik mezelf er telkens aan: dien ik nu de technologie of dient de technologie mij?

Inzicht #5: AI is een té perfecte gesprekspartner. Het kent geen vermoeidheid, kan nooit honger hebben en stelt precies de vragen die je zou verwachten. Dat is ook precies de zwakte: na een chatsessie snak je naar iemand die een onverwachte vraag stelt.

Inzicht #6: Het beste advies om je voor te bereiden op AI is niet 'oefen meer met AI', maar 'word beter in wat AI niet kan'. Denk aan je smaak, onvoorspelbaarheid en je zakelijke relaties. Zo schrijft Joris Luyendijk met steeds meer gevoel, want dat heeft AI niet.

Inzicht #7: Onderzoekers maken een onderscheid tussen cognitive offloading en cognitive surrender. Het eerste is: je hoofd vrijmaken door iets uit te besteden, zoals een rekenmachine gebruiken of een boodschappenlijstje schrijven. Het tweede is: ongemerkt stoppen met zelf denken. Dat laatste gevaar ligt nu continu op de loer.

Inzicht #8: Je mist meer dan je denkt als je alles met AI-tools optimaliseert.

Inzicht #9: Wat hoop ik met deze technologie op te lossen? Met het stellen van deze vraag probeer ik mijn tech-FOMO tegen te gaan. Het doel is niet om de laatste technologie te gebruiken. Mijn doel is om die als middel in te zetten voor de dingen die ik belangrijk vind.

Inzicht #10: Denk ik met AI iets op te lossen waarvoor eigenlijk gewoon wilskracht nodig is? Er bestaan voor echt waardevolle activiteiten geen shortcuts, die kun je alleen uit jezelf halen.

Inzicht #11: Ik geloof wel dat technologie drempelverlagend kan werken. Als ik vastloop met een belangrijke e-mail of de voorbereiding van een lezing, switch ik van schrijven naar dicteren. Dankzij de app Wispr Flow verschijnt mijn gebabbel goed getranscribeerd in beeld. Dan denk ik vrijer en associatiever dan wanneer ik het direct moet opschrijven.

Inzicht #12: Ik ben eigenaar van mijn smaak en kan altijd gemakkelijk van taalmodel wisselen. Hoe beter een AI-tool je voorkeuren, smaak en werkgeschiedenis kent, hoe preciezer het werk dat het aflevert. Dus ik ben erbij gebaat om veel informatie te delen. Maar ik wil voorkomen dat ik afhankelijk raak van één specifieke tool. Daarom zorg ik ervoor dat alle geheugenbestanden die ik aanlever op mijn eigen harde schijf staan (in plaats van in het geheugen van de tool zelf) en dat Claude nieuwe inzichten ook op die plek opslaat.

Wat zijn jouw inzichten? Deel ze in de reacties:

Laat een reactie achter

Dat kwam op mij versnipperd over, maar ondanks al deze rollen heeft Akwasi een helder beeld van zijn focus.

‘Focus begint met pen en papier,’ vertelde Akwasi me, ‘alle titels die je noemt hebben te maken met schrijven.’ Die handeling is voor hem de bron van alles. ‘Mijn werk is een schrijffontein, daar begint het.’

Terwijl Akwasi hierover praatte, lag er een notitieboekje naast hem op tafel. ‘Ik loop altijd met een boekje rond. De inspiratie is er altijd en overal, maar als je het niet opschrijft, dan bestaat het niet.’

Waarom papier zo belangrijk is

Aantekeningen maken, gedachten vastleggen: op papier voelt dat volgens Akwasi anders dan in een notitie-app op je telefoon. ‘In een boekje schrijf je ook echt, dan voel je het en wordt het tastbaar.’ Ook formuleert hij zorgvuldiger op papier, want je kunt niet zo snel backspacen.

Akwasi ontdekte de kracht van schrijven op zijn veertiende. Het waren de beginjaren van het nieuwe millennium, de tijd van voor Facebook, Twitter en andere sociale media, waarin online discussies plaatsvonden op internetfora. In een van die discussies schreef hij: ‘De lekkernij negerzoen kan voor mensen discriminerend zijn.’

‘Eigenlijk een heel lief en onbevangen zinnetje, maar ik werd meteen uitgescholden. Toen ik mezelf wilde verdedigen, kreeg ik een ban en mocht ik niet meer op die site komen. Daar werd ik zo boos om. Ik weet nog dat ik beneden was in mijn ouderlijk huis en dacht: hé, ik ga hierover schrijven. Ik had nog nooit geschreven, maar wilde mijn frustraties even uiten met pen en papier.’

De tekst groeide uit tot de monoloog Negerzoenen, blanke vla en jodenkoeken, waarmee hij als beginnend artiest door het land toerde.

Schrijven om in actie te komen

Voor Akwasi is schrijven geen theoretische bezigheid, maar leiden zijn neergeschreven gedachten vaker wel dan niet tot actie, plannen en verandering. Zijn Omroep ZWART begon als een manifest voor meer inclusie in de media. Het scherpt zijn gedachten: ‘Als wat ik geschreven heb niet voelt als mijn geesteskind, dan heeft het niet genoeg focus’.

Schrijven is zelfs een noodzakelijke handeling geworden: ‘Als ik schrijf, dan voel ik iets in mijn lichaam. Soms kan het bijna orgastisch zijn als ik lang niet heb geschreven.’

Zeker in tijden van AI

Wat Akwasi omschrijft, herken ik ook uit mijn eigen leven. Daarnaast merk ik dat ik in tijden van AI steeds vaker naar papier grijp om mijn concentratie te vinden. In dit fragment uit mijn gesprek met Rick Pastoor vertel ik er meer over:

Deze editie is gebaseerd op een hoofdstuk uit mijn boek Dagelijkse Rituelen. Daarin documenteer ik samen met Mason Currey routines, gewoonten en obsessies van bekende creatieven, ondernemers en makers. Laat je inspireren door hun dagelijkse gewoonten en ontdek hoe jij ze kunt toepassen in je eigen leven. Bekijk het boek.

Wat een ontzettend inefficiënte bijeenkomst is zo’n beurs. Je zit een half uur aan tafel met een agent die een catalogus doorbladert. Samen bekijk je elk boek. “Nee, dit is het niet.” “Nee, hier zit niks voor me tussen.” Volgende tafel. Weer een half uur.

Al die catalogi hadden ze ook gewoon kunnen mailen. Of beter: ik had er een AI-agent doorheen kunnen jagen die een eerste schifting maakt. Scheelt iedereen een reis naar Londen.

‘s Avonds had ik het erover met een paar vakgenoten en de gemoederen liepen hoog op, haha. Volgens sommigen konden we zo’n beurs wel afschaffen. Maar dan gaat er in de zoektocht naar efficiëntie denk ik toch iets verloren.

Want je smeedt relaties op een bijeenkomst waar het hele boekenvak rondloopt. Je ziet honderden covers voorbijkomen en doet en passant ideeën op die je thuis achter je laptop nooit had gekregen. En misschien fluistert iemand je iets toe over een boek dat nog niet in de catalogus staat, en blijkt dat een klapper.

Toen ik het er een paar dagen later over had met iemand, deelde ze een citaat van Milan Kundera dat ik sindsdien niet meer uit m’n hoofd krijg:

“Je kunt de mens terecht verwijten dat hij in zijn leven van alledag blind is voor dergelijke toevalligheden, waardoor zijn leven de dimensie van schoonheid verliest.”

Ik wil zo efficiënt mogelijk werken, maar zonder blind te raken voor toevalligheden.

Bijvoorbeeld door altijd ruimte te houden voor willekeurige koffieafspraken. Mijn interesse te volgen tijdens een werkdag (ook als die afwijkt van mijn plannen).

En door af en toe een paar dagen op een totaal inefficiënte beurs door te brengen.

Nadat ik ophing was mijn concentratie weg én had ik geen zin om verder te werken aan Het Grote Project.

Stiekem wilde ik liever knutselen aan een tooltje dat ik al een paar dagen aan het vibecoden was. Maar dat voelde als afleiding. En dus verbood ik het mezelf.

Nou, dat pakte enorm lekker uit.

Uit escapisme keek ik anderhalf uur lang video’s op Instagram en X. Ik heb best gelachen hoor, maar daarna voelde ik me – zo midden op de werkdag – vies. Daarna was het tijd om m’n kinderen van school te halen. Doei productieve uren!

Toen ik later over die vrijdagochtend nadacht, begreep ik wat er was gebeurd. Ik was zo druk met mezelf verbieden te werken aan datgene waar ik zin in had, dat ik niet meer in staat was om überhaupt íets te doen. Daardoor rende ik de Instagram-fuik in.

Ik moest denken aan een passage over de Nederlandse zenboeddhist Paul Loomans uit The New Yorker.

Die haalde ik een paar weken geleden ook al in deze nieuwsbrief, maar blijkbaar was ik even vergeten ernaar te handelen.

Komt ‘ie:

Loomans stelt dat we, in plaats van “onze taken met ons hoofd te managen,” beter intuïtief en ad hoc kunnen bepalen wat we als volgende doen. Hij merkt op dat de moeilijkheid van een taak sterk afhankelijk is van de toestand van je lichaam en geest op het moment dat je die uitvoert.

Zo kun je bijvoorbeeld een hele dag besteden aan het vergeefs proberen te schrijven van de inleiding van een rapport, maar dan de volgende ochtend ineens vooruitgang boeken omdat je uitgerust bent en de inspiratie toeslaat. […] Je rommelkamer opruimen kan dagen duren, of slechts een paar uur als je overvallen wordt door een ‘aanpakkers’-stemming.

Vanuit dit perspectief heeft het weinig zin om van tevoren te bepalen dat je een specifieke taak op een bepaald moment gaat doen. Je kunt beter doen waar je op dat moment zin in hebt, want dan doe je het waarschijnlijk effectiever.

Op z'n minst had ik dan wél een energieke vrijdagmorgen gehad.

Wil je hier meer over lezen? Loomans noemt deze aanpak ‘tijdsurfen’ en heeft er een boek aan gewijd. Ik denk dat ik het zelf maar eens ga herlezen. Duidelijk geen overbodige luxe.

ADVERTENTIE: Ga je een eerste huis kopen? Ga eens langs bij ASN Bank

Een eerste huis kopen is waarschijnlijk een van de grootste financiële beslissingen van je leven en tegelijkertijd iets waar je op dat moment nog weinig ervaring mee hebt. ASN Bank heeft een overzichtelijke pagina gemaakt met veel nuttige informatie voor starters: van wat de Nationale Hypotheek Garantie precies inhoudt, tot hoeveel eigen geld je nodig hebt. En als je er graag met iemand over praat, kun je bij een van hun 325 kantoren terecht voor persoonlijk advies.

Handige info als jij ook je eerste huis wilt kopen

Daarom verzamel ik observaties en ervaringen van hoe mijn vakgenoten zich verhouden tot de onzekere toekomst. Ergens in die brij aan notities hoop ik de komende jaren een weg te ontwaren naar een bestaan waar nog steeds ruimte is voor menselijke creativiteit.

Zo vertelde journalist Joris Luyendijk me laatst iets heel interessants. Ik complimenteerde hem met zijn weergaloze opiniestuk over Europese soevereiniteit (te lezen bij NRC en op LinkedIn).

Joris vertelde me dat hij ontevreden was geweest met zijn eerste versie. Die las – vond hij zelf – alsof iemand een taalmodel de opdracht had gegeven een stuk à la Joris Luyendijk te schrijven. En dat terwijl hij geen AI gebruikt had bij het schrijven.

Het had nog geen edge.

Dus toen dacht Joris: waar ontbreekt het AI aan? Aan gevoel. Het heeft geen menselijk lijf, dus het kan niet voelen.

Na dat inzicht herschreef Joris het stuk, en nam in die nieuwe versie zijn angst, twijfels en hoop mee. Precies de elementen die bij mij zo resoneerden. Omdat ze de urgentie en onzekerheid van Europa’s toekomst zo overtuigend overbrengen. Het is niet alleen inhoudelijk functioneel, het heeft ook een positief neveneffect: je leest met nog grotere aandacht zijn stuk.

Ik zeg niet: neem gevoel mee in je werk en je hoeft je geen zorgen over AI te maken. Ik zeg wel: ik denk dat het heel verstandig is om te onderzoeken hoe je in je werk onderscheidend kan blijven, en waarde kan toevoegen, op een manier waarop AI dat niet kan. En als je dat blijft doen, kom je waarschijnlijk dichter bij een antwoord (en heb je het ondertussen nog naar je zin ook).

Het is bijvoorbeeld een van de redenen dat ik zoveel moeite in deze nieuwsbrief steek. Omdat ik denk dat zo’n direct e-maillijntje tussen jou en mij ervoor zorgt dat we elkaar blijven kunnen vinden, ook als er een vloedgolf van AI-slop over ons heen spoelt.

Denk jij na over hoe je werk waardevol blijft in tijden van AI? Wat voor experimenten voer jij uit? Laat het mij en andere lezers weten in de reacties:

Laat een reactie achter

Nog twee mediatips over de invloed van AI op ons werk:

Mocht je trouwens meer willen lezen over hoe menselijke intelligentie zich van kunstmatige intelligentie onderscheidt, dan kan ik je dit Engelstalige stuk van Gideon Lichfield bij Bloomberg aanbevelen. Hij betoogt dat ‘artificial general intelligence’ een misleidende term is omdat menselijke intelligentie helemaal niet ‘algemeen’ is. We zijn geëvolueerd om zeer specifieke uitdagingen aan te gaan. Net als een spin een prooi aan vibraties in haar web heeft leren herkennen en olifanten migratierroutes van duizenden kilometers kunnen onthouden. Daarom zou het absurd zijn dat een AI – die geen slaap, honger, lust of emotie kent – zou kunnen denken zoals een mens. In plaats daarvan krijgen we allerlei gespecialiseerde AI’s.

Ten slotte, mocht je geïnteresseerd zijn in hoe AI mijn werk van dag tot dag verandert, kijk dan naar dit gesprek dat ik met Rick Pastoor voerde. Hij bouwt in zijn eentje een Europees alternatief voor Google Workspace en we wisselen ervaringen over werken met AI agents uit:

Tien jaar geleden werden Lena en ik collega’s bij De Correspondent. Sindsdien lees en volg ik alles wat ze doet. Door haar meeslepende boek In therapie leerde ik hoe we ons in Nederland verhouden tot therapie en coaches. Lena, zelf tien jaar af en aan in behandeling bij een ggz-psycholoog en een psychiater, dompelde zich een jaar lang onder in de coaching- en therapiewereld. Ze tripte in een yurt, bezocht een paardentherapeut, maakte een verontrustende familieopstelling mee en wandelde door het bos met een burn-outcoach. Wat ik zo fijn aan haar boek vond, is dat ze kritisch én empathisch schrijft. Het is geen olijk sarcastisch boek over Nederland coachland, maar een oprechte journalistieke analyse. En dit zet ze elke twee weken voort in haar diepgravende en direct toepasbare nieuwsbrief.

Daarom vind ik het geweldig dat ze deze week de nieuwsbrief van Intentioneel Leven schrijft. Het onderwerp: slapen. Na een jarenlange worsteling met slapeloosheid, inclusief een dure slaaptherapeut, deelt ze met ons tien lessen die haar hebben geholpen.

Over to you, Lena:

In december krijg ik een winterdip, vanaf juni begint mijn zomerangst. Dat heeft alles te maken met slaap – of het gebrek daaraan. Als ik geen oog dichtdoe, borrelen herinneringen op aan periodes van insomnia. Broeierige rusteloze nachten veranderen dan al snel in een strijd met mijn hoofd.

Ik worstel nu zo’n tien jaar af en aan met slapeloosheid, een gekmakende kwaal omdat het invloed heeft op álles: je humeur, je concentratie, je lichamelijke fitheid, je behoefte aan sociaal contact.

Na een nogal intense ervaring tijdens mijn research naar alternatieve therapieën – daarover kun je alles lezen in mijn boek, In therapie – keerde mijn slapeloosheid terug, op volle sterkte, en besloot ik dat het tijd werd voor grof geschut: ik schakelde een gespecialiseerde slaaptherapeut in.

Alleen de intake kostte meer dan tweehonderd piek, wat me de investering waard leek. Want: beter slapen —> hogere productiviteit. Ik zou het geld dus in no time (of, in ieder geval binnen het traject van zestien weken) terugverdienen.

De psycholoog, gespecialiseerd in cognitieve gedragstherapie voor slapen, was van mijn leeftijd en overhandigde mij bij binnenkomst een stapel paperassen: een hand-out vol slaaptheorie en een slaapdagboek. In zestien weken werkte we door mijn slaapgewoontes, slaapgedachtes en slaaproutines heen.

Spoiler: de therapie werkte, ik kon bijna een nacht doorslapen, tot we tijdens de zesde sessie ‘mijn slaap gingen optimaliseren’ en ik terugviel in mijn oude patronen. Toch heb ik, dankzij die slaaptherapie, maar ook door jarenlang alles te lezen wat ik kon vinden over slaap, tien inzichten opgedaan waar mede slapelozen, wellicht, ook iets aan hebben.

1. Slaap is een raadsel. Laat de controle los en fuck productiviteit

Ik ben nogal neurotisch, noem het dwangmatig, van aard. De slaaptherapie was uiteindelijk niet aan mij besteed omdat veel van de methodiek inhaakte op mijn behoefte aan controle. Ik kreeg een strak slaapschema, moest mijn dagen volgens vaste routines afdraaien, alles op dezelfde tijden. Dat zorgde ervoor – zeker toen we gingen kijken naar mijn ‘slaapefficiëntie’ – dat ik nog meer moeite kreeg met controleverlies, waardoor ik weer wakker lag. Slaap, leerde ik uiteindelijk, heeft alles te maken met overgave, met het loslaten van controle en het omarmen van het niet-weten. Dromen zijn nog steeds een wetenschappelijk mysterie, waarom we precies slapen eveneens. Daar probeer ik aan te denken als ik wakker lig. De moeilijkste, en irritantste les, was uiteindelijk om slapeloze periodes te accepteren – en mezelf eraan te herinneren dat een goed leven niet gelijk staat aan een productief leven. Misschien, kon ik soms zelfs voelen, zat er ook wel een soort schoonheid in mijn insomnia, in mijn wazige bewustzijnsstaat overdag, in mijn halfslapende fantasieën en gedachten.

2. Jij verandert, je slaap verandert

Acht uur slapen is een richtlijn, een norm voor een ‘gemiddeld’ mens: ofwel een niet-bestaand mens. Mensen veranderen namelijk voortdurend, en dus ook je slaapbehoefte. Vaak verlang ik terug naar mijn puberslaap, naar dertien uur onafgebroken het bewustzijn verliezen. Maar ik ben geen puber meer, en heb niet meer zoveel slaap nodig. Hetzelfde geldt voor de zomer: ik merk dat ik tijdens de langste dagen van het jaar genoeg heb aan vijf-zes uur slaap.

3. Omarm het nachtelijke uurtje en midnight snacks

Ik dacht ook dat ik acht uur netjes in bed moest liggen, en dat mijn nachtelijke dwalingen een probleem waren voor mijn slaapkwaliteit. Sinds ik die norm heb losgelaten (in de Middeleeuwen waren mensen elke nacht een uur wakker, een moment waarop ze de dieren eten gaven, eten kookten of gingen bidden), maak ik me niet meer druk over mijn gewoonte om rond 2:00 uur naar de koelkast te sluipen en daarna wat te lezen (bij voorkeur: kookboeken).

4. Focus op rust overdag

Een waardevolle les van de slaaptherapeut: over de nacht heb je weinig controle, dus probeer gedurende dag vaker rust te nemen. Dit inzicht heeft mij veruit het meest gebracht. Door verspreid over de dag vaker bewust te ontspannen (in periodes van echte insomnia wel zo’n zes keer per dag) laadde ik een beetje op waardoor ik me minder uitgewrongen voelde, wat er ook weer voor zorgde dat ik ‘s nachts beter kon ontspannen.

5. ‘Tap’ jezelf naar ontspanning

Het was nogal een zoektocht, hoe ik dat dan moest doen, dat ontspannen. Wat voor mij heel goed werkt: ‘tappen’, en dan voornamelijk van mijn hoofd (zie hier een instructievideo). Ik weet niet hoe het werkt, maar het voelt een beetje alsof ik door die kleine klopjes op mijn hersenpan een kwartier helemaal niet kan nadenken – en dat ontspant. Wat me ook hielp: deze ademhalingsoefening, en dit vind ik een fijne meditatiedocent.

6. Kijk naar de schemering

Deze tip kreeg ik van Lex Bohlmeijer, een geweldige interviewer van De Correspondent. Hij adviseerde me om elke dag naar de schemering te kijken, gewoon een half uur toezien hoe de avond indaalt. Fysiologisch gezien zal dit vast helpen bij de aanmaak van melatonine, maar het heeft, denk ik, ook een soort spirituele functie: het herinnert mij in ieder geval aan punt 2 – dat alles de hele tijd verandert, de seizoenen, jijzelf.

7. Ga niet te vroeg naar bed

Wat je níet moet doen na een hele slechte nacht, leerde ik van de slaaptherapeut, is de volgende avond te vroeg naar bed gaan. De kans is dan aanwezig dat je nog even wakker ligt, of na een uur weer ontwaakt. Beter kun je wachten tot je ‘normale’ slaaptijd. Zo doorbreek je de associatie met ‘wakker liggen’ en je bed.

8. Een slechte nacht ≠ een slechte dag

Dit was voor mij ook een openbaring: door het bijhouden van dat slaapdagboek, waarbij ik elke dag moest noteren hoe mijn energieniveau was gedurende dag, kwam ik er achter dat ik soms, ondanks het vele woelen en wakker liggen, me overdag prima kon voelen. Door dat inzicht kon ik mijn dag ‘neutraler’ tegemoet treden: ik gaf de dag niet, zoals vroeger, bij voorbaat al ‘op’, omdat ik belabberd had geslapen. Die neutrale blik, of, in meer mindfulltermen ‘the beginners mind’, zorgde er ook voor dat ik meer oog kreeg voor het veranderen van mijn energieniveau. Een slechte nacht, en daarna een beroerde ochtend, ontdekte ik, konden zomaar overgaan in een prettige (misschien zelfs productieve!) middag.

9. Ren de nacht van je af

Sommige slapeloze nachten lukt het me helemaal niet om mijn rust te bewaren. Het niet-slapen geeft dan stress, en, ik kom dan gevoelsmatig niet toe aan het verwerken van de emoties en indrukken van de vorige dag. Wat mij dan helpt: direct als ik wakker word, mijn sportschoenen aantrekken en naar buiten rennen. Het is alsof ik tijdens het hardlopen in een soort meditatieve staat kom, waardoor ik alsnog mijn mentale rotzooi kan opruimen. Het is als douchen voor de geest: naderhand voel ik me niet zozeer minder moe, maar wel minder labiel en uitgewrongen.

10. Vind een insomniabuddy

Wat ook hielp: het besef dat ik niet alleen ben. Ik ontdekte dat een collega nachtenlang buiten wandelde, om maar niet slapeloos in bed te liggen. Met een maatje op de boksschool kan ik eindeloos klagen over ons nachtelijk gepieker en de misère die je vervolgens overdag kunt voelen. Ik kan me voorstellen dat het ook fijn kan zijn om te bellen of te appen in de nacht met een andere slapeloze. Nederland kent er naar verluid honderdenduizenden, dus waarom alleen wakker liggen? Hoe fijn zou het zijn als de slapelozen elkaar zouden vinden, en kunnen helpen? Mocht jij behoefte hebben aan zo’n insomniamaatje, of gewoon iemand om je slaapzorgen mee te delen: zoek elkaar vooral op in de comments onder mijn Substack.

Hier Ernst-Jan weer! Las je Lena’s post met plezier? Volg dan zeker haar tweewekelijkse nieuwsbrief. Met essays, culturele duiding en concrete tips voor een goede mentale gezondheid, relaties en een betekenisvol leven:

In therapie

Tweewekelijkse sub voor iedereen die een beter mens wil zijn. Essays, culturele duiding & concrete tips voor een goede mentale gezondheid, relaties en een betekenisvol leven.

By Lena Bril

Op De Correspondent beschrijf ik hoe jij en ik dankzij Claude Code geen programmeurs meer nodig hebben om digitale problemen op te lossen (gratis te lezen).

Al die met advertenties volgeplakte appjes in de App Store die je helpen met maar één taak – zoals bonnetjes scannen, pdf’s samenvoegen of audio naar tekst omzetten – zijn door Claude Code binnenkort overbodig.

Bovendien zijn de tools die je zelf met Claude Code maakt superieur omdat ze zijn afgestemd op je persoonlijke wensen.

Zo bouwde ik de afgelopen weken:

• Een tool die al mijn notities van verschillende platforms, zoals Notion en Readwise, automatisch synchroniseert met mijn notitiearchief in Obsidian, dat ik vervolgens kan raadplegen via Claude. Dan stel ik vragen als ‘welke nieuwe ideeën zie je ontstaan?’ en daar krijg ik verrassend goede antwoorden op.

• Een appje waarmee ik foto’s van handgeschreven notities transcribeer en automatisch opsla op de juiste plek in mijn notitiesysteem.

• Een tool die uit alle notulen de actiepunten haalt en in mijn agenda zet.

• Een tool die op basis van mijn notities alle interne bedrijfsdocumentatie up-to-date houdt.

Het is alsof ik dankzij de tooltjes de hulp heb van een klassieke secretaris. En deze AI-collega scheelt me uren per week administratief werk.

Maar dit ontslaat me niet van de plicht om scherpe keuzes te maken

De verleiding is om die vrijgekomen tijd in te vullen door nieuwe projecten te starten.

Maar dan zou ik een grotere kans laten liggen: de mogelijkheid om meer verdieping te zoeken in mijn huidige projecten.

Zoals Cal Newport in zijn boek Slow Productivity schrijft:

AI kan me met Newports mantra helpen door administratieve taken over te nemen en mijn denken aan te scherpen.

Maar alleen als ik zelf de discipline op kan brengen om de vrijgekomen tijd te besteden aan verdieping in plaats van verbreding.

(Of, als ik te druk ben, aan meer rust in plaats van meer werk.)

Zo heb ik deze week – ondanks die tijdsbesparing door AI – alsnog twee projecten voor onbepaalde tijd gepauzeerd om meer ruimte voor verdieping te creëren.

Hoe zet jij AI in om tijd vrij te maken? En wat doe je vervolgens met die tijd? Ik ben benieuwd.

ADVERTENTIE: Bewust kiezen voor een bank die bij je past

Ik regel mijn geldzaken bij ASN Bank. Ik vind het fijn om bij een bank te zitten die transparant is over waarin ze je geld investeren, en waar niet. Ze scoren ook goed: de meest recente Eerlijke Bankwijzer (2026) beoordeelde ASN Bank met een 9 en een 10. Daarnaast ben ik ze zeer dankbaar dat ze als eerste bank waar ik me qua duurzaamheid thuis bij voel Apple Pay introduceerden.

Check of ASN Bank ook bij jou past

In het dagelijks leven is Yuki eindredacteur van VPRO-radioprogramma’s Nooit Meer Slapen (daar val ik onder haar auspiciën wel eens in als presentator) en Een Uur Cultuur.

Maar elke maand pluist ze voor haar Substack de cultuuragenda uit en deelt ze tips voor tentoonstellingen, theatervoorstellingen en boeken. Steevast voorzien van een aanstekelijk verhaal dat elk kunstwerk van een diepere laag voorziet. Intelligent, zonder moeilijk te doen. Toegankelijk, zonder simplistisch te worden. Je hoort het, ik ben fan.

Daarom vroeg ik of ze een gastpost wilde schrijven voor Intentioneel leven, waarin ze de link legt tussen kunst en zelfreflectie.

Take it away, Yuki:

Mijn hele leven kijk ik al naar kunst. Ik geloof dat het een universele taal is die iedereen spreekt. Je moet alleen één keer in je leven horen dat jij ’m ook spreekt.

Het is me meer dan eens gebeurd dat ik ergens mee zat, een gevoel waarvoor ik de woorden niet kon vinden. En dat door het zien van een bepaald kunstwerk, ik begreep wat er was. Kunst is mijn driedimensionale zelfhulpboek.

Natuurlijk kan ik ook gedachteloos langs werken lopen en weinig voelen. Niet alles raakt, en dat hoeft ook niet. Maar sommige kunstwerken werken bij mij direct als een meditatieve spiegel. Ze vertragen me, zetten iets in beweging, werken als katalysator voor mijn gedachten. En toegang tot die universele taal, dat gun ik iedereen.

Daarom probeer ik op een laagdrempelige manier over kunst te praten en te schrijven, zonder in te boeten aan inhoud. Om te laten zien dat beeldende kunst niet alleen thuishoort in witte, steriele museumzalen, maar een wezenlijk onderdeel kan zijn van een bezield leven.

Want hoe kleurloos is het leven zonder schoonheid…

Ik neem je mee naar een inzicht dat ik kreeg door onderstaand werk van Rachel Whiteread

Dit werk vergezelt me al zo’n tien jaar. Het is esthetisch prachtig en telkens geeft het nieuwe inzichten. Dat deed het ook de afgelopen week.

Het werk toont de binnenkant van een kruik, maar dan in kunststof, driedimensionaal en ‘hard’ gemaakt. Negatieve ruimte is tastbaar geworden.

De afgelopen maanden was mijn agenda soms vol, erg vol. Ik heb veel routines en rituelen die me rust geven, maar dit werk van Whiteread deed me beseffen dat ik daarin begon door te slaan.

Zo heb ik mijn eindejaarsritueel . Aan het einde van elke maand heb ik een ‘date’ met mezelf: om mijn agenda op orde te brengen, mijn financiën te doen en te broeden op nieuwe plannen. Met veel vrienden en mijn geliefde heb ik terugkerende Google Calendar-afspraken voor etentjes en NS-wandelingen, zodat we altijd weten wanneer we elkaar weer zien. Ik heb een lijst met voorstellingen die ik wil zien. Drie keer per week sporten zou toch wel lekker zijn. En ben je pas een goede moeder als je minimaal twee keer per week bij school staat? Mijn agenda is een wirwar van kleurcodes, waarin ik zelfs het beantwoorden van mail heb ingepland.

Allemaal ooit begonnen met het doel om meer witruimte in mijn leven te creëren en juist mínder tijd aan plannen en agenda’s te besteden. Zodat ik meer kon schrijven, creëren en lezen in cafés. (Forever disclaimer: ik weet hoe privileged het is dat ik dit als werk kan doen!)

Antropoloog Roanne van der Voorst vertelde laatst bij ons in Nooit Meer Slapen dat hoogopgeleide jonge moeders in de grote stad vaak eenzaam zijn, juist omdat al hun sociale contact weken vooruit gepland wordt.

Ik voelde me betrapt. Want dat is precies wat ik doe. Ik plan alles zorgvuldig: deze vriend om de zoveel weken, om de week een datenight, die ochtend sporten. En op dat systeem ben ik trots. Zie je wel, ik kan alles tegelijk. Maar het wringt ook. Want waar ik dacht vrijheid te creëren door te weten wanneer ik wie zie (en zo mijn sociale onrust te tackelen) resulteert het in een groeiend gevoel dat ik een robot ben die taakjes uitvoert en afvinkt.

Al die rituelen en afspraken die ik met mezelf heb gemaakt om me een sociaal mens, een leuke professional, een betrokken geliefde en een zorgzame moeder te vóélen, hebben er ook voor gezorgd dat er weinig ruimte is voor spontaniteit.

Vanochtend besprak ik dit spontaan (!!) met een leuke moeder op het schoolplein van mijn dochter, en zij citeerde toepasselijk Timothy Snyder: “Onvoorspelbaarheid is vrijheid.”

Bam.

Ik begreep waarom dat kunstwerk van Whiteread zich deze week weer aan mij opdrong. Ik heb de kruik uit puur enthousiasme zo vol gegoten dat hij niet meer van vorm kan veranderen.

Het is duidelijk wat mij te doen staat…

Las je Yuki’s artikel met plezier? Schrijf je dan vooral in voor haar maandelijkse cultuurnieuwsbrief. Ik kan ‘m echt van harte aanbevelen:

De strekking: net als in februari 2020 staat er ons iets heel groots te wachten, maar steken we onze kop in het zand. Toen was het corona, nu is het AI. Zorg dat je dit keer wel voorbereid bent. Anders is je baan binnenkort vervangen door een AI-tool.

Retorisch een meesterzet, die vergelijking met covid, en ik vermoed dat het stuk daarom door het dak ging.

Hoe kun je je volgens de auteur Matt Schumer voorbereiden? Zijn advies is eenvoudig: oefen met AI.

Oefenen met AI is niet de oplossing

Nu kan dat geen kwaad. En ik vermaak me kostelijk met bijvoorbeeld tools en spelletjes maken in Claude Code (binnenkort meer daarover in een stuk voor De Correspondent). En ik krijg ook echt meer gedaan dankzij AI-tools die me helpen bij e-mail, onderzoek en financiële analyses.

Maar Shumers belangrijkste advies - oefen meer met AI - is een gekke omdraaing. Ik zou zeggen: zorg juist dat je ontzettend goed wordt in iets wat AI niet kan.

Zoals ik laatst ook in mijn jaaroverzicht van 2025 schreef: alles wat netjes in een dataset past, wordt vroeg of laat geautomatiseerd. Dus richt je op je smaak, onvoorspelbaarheid en vaardigheden die niet te kopiëren vallen.

• Werk je in de horeca? Probeer gastvrijheid naar een nieuw niveau te tillen.

• Ben je consultant? Specialiseer je in de menselijke kant van adviezen doorvoeren.

• Werk je voor een publiek? Zorg dat je hen direct kunt bereiken, zonder tussenkomst van algoritmes.

• En overkoepelend: wat is het grootste probleem in jouw vakgebied? Werk daaraan. Dan weet je zeker dat je waarde toevoegt.

Ik merk bijvoorbeeld al dat ik gekker en vrijer ben gaan schrijven, om impliciet te laten merken dat ik een tekst zelf geschreven heb, en om een stijl te ontwikkelen die niet te vangen is door een synthetische concurrent. En ik zet alles op alles om ervoor te zorgen dat ik jullie via e-mail kan bereiken. Als we binnenkort in een tijd leven waarin iedereen met één druk op de knop ‘content’ kan ‘genereren’, is als schrijver je reputatie en je distributie cruciaal.

Word beter in wat AI niet kan

En ja, oefen gerust in de tussentijd ook met AI. Al is het alleen al voor je plezier en om te begrijpen waar iedereen het over heeft. Maar zoals Shumer zelf ook al voorspelt: die tools worden alleen maar gebruiksvriendelijker. Dus heel ingewikkeld kan het aanleren niet zijn.

Wat Shumer ook verzuimt te noemen is dat we ons als collectief kunnen verdedigen. Zo bespraken Alexander Klöpping en ik in onze podcast POM dat er een burgerberaad over AI zou moeten komen. En we moeten van onze politici eisen dat ze de mogelijke invloed van AI op de banenmarkt serieus nemen.

Maar neem ondertussen als individu ook maatregelen.

AI wordt elke dag beter in wat het kan. Onze individuele verdediging: beter worden in wat het niet kan.

En ja, er is genoeg mis met hoe die platforms werken. Daar heb ik het in deze nieuwsbrief ook vaak over.

Maar ik geloof niet dat je ze per se helemaal uit je leven hoeft te schrappen.

Die apps brengen me ook geweldige dingen. Van het hardop lachen om m’n favoriete Instagram-comedians tot het volgen van musea van over de hele wereld die kunstwerken delen. Ik zou dat niet willen missen.

Het hoeft bij sociale media – als het om volwassenen gaat! – niet om alles of niets te gaan. Maar het is denk ik wel belangrijk dat je de technologie intentioneel gebruikt.

Dat de technologie jouw doelen dient, in plaats van andersom.

Om dat voor elkaar te krijgen heb ik veel gehad aan een oefening uit Cal Newports boek Digitaal minimalisme.

Newports probleemanalyse in één zin:

Mensen sloten zich aan bij Facebook om contact te houden met vrienden vanuit het hele land, maar zijn nu niet meer in staat een ononderbroken gesprek te voeren met de vriend die tegenover hen aan tafel zit.

Wat te doen? Probeer deze oefening

Newport stelt één scherpe vraag over elke app die je gebruikt:

“Ondersteunt deze technologie iets wat ik diep vanbinnen waardevol vind?”

Niet: biedt het enige waarde? Maar: dient het iets dat ik écht belangrijk vind? Pas als het antwoord ja is, verdient die app een plek in je leven.

En dan komt de vervolgvraag: wat is de beste manier om die waarde te realiseren?

Newport geeft zelf dit voorbeeld: je scrolt door Instagram om de babyfoto’s van je nichtje te zien. Dat vind je belangrijk, want familie. Maar is Instagram de beste manier om die band te onderhouden? Waarschijnlijk niet. Eén keer per maand bellen zou die relatie veel meer verdiepen dan honderd foto’s voorbij scrollen.

Een voorbeeld: zo wist ik Instagram naar mijn hand te zetten

Een voorbeeld uit mijn eigen leven: ik wil bereikbaar zijn via Instagram DM’s. Ik heb al zoveel interessante mensen leren kennen via privéreacties op m’n stories of berichten. Het is een uitstekende serendipiteitsmachine.

Maar elke keer als ik Instagram opende om te checken of er een nieuw bericht was, of om iemand iets terug te sturen, stapte ik de extreem verslavende fuik in. Even snel een DM checken werd twintig minuten Reels kijken.

Helemaal niet kijken, loste het probleem niet op. Daardoor mistte ik bijvoorbeeld een interessante tijdsgebonden uitnodiging. Gevolg: algehele FOMO-malaise.

Toen ik met Newports advies in mijn achterhoofd naar mogelijke oplossingen ging kijken, kwam ik Beeper tegen. Dat is een app waar al je DM’s en berichten van verschillende apps binnenkomen op één plek. Of iemand me nu schrijft via Instagram, LinkedIn, Signal, Telegram of WhatsApp, ik zie het in Beeper.

Ik kan nu in Beeper reageren op een Instagram-DM zonder Instagram te openen. Ik blijf bereikbaar, maar buiten de fuik.

Dat is precies wat Newport bedoelt met optimaliseren. Je hoeft een platform niet helemaal te verwijderen, je haalt eruit wat je dient en laat de rest voor wat het is.

Dat vergt moeite, maar je krijgt er meer kostbare tijd en minder brainrot voor terug.

Vraag voor deze week: hoe kan technologie jou dienen, in plaats van andersom?

En dat begint met de vraag: wat ga je bewust niet doen?

In Intentioneel leven heb ik het daarom over dingen ‘bewust laten verslonzen’. Het is onmogelijk om aan alle verwachtingen van het moderne leven te voldoen. Dus wat ga je laten lopen om tijd te hebben voor wat je écht belangrijk vindt?

Dat klinkt simpeler dan het is. Ik worstel er zelf ook nog steeds dagelijks mee.

Daarom was ik blij toen Simon van Teutem me vertelde dat hij een gastartikel wilde schrijven over nee-zeggen. Ik krijg altijd energie van een gesprek met Simon. Hij is slim en gul, zonder het cynisme waar je je achter kunt verschuilen als je zo scherp bent als hij.

In zijn boek De bermudadriehoek van talent laat hij zien hoe makkelijk het is om je te verliezen in betekenisloos werk. Een mogelijke uitweg is niet alleen ‘ja’ tegen iets nieuws zeggen, maar ook ‘nee’ tegen dingen als status, drukte en een zo hoog mogelijk salaris.

In dit stuk laat Simon zien hoe je nee-zeggen makkelijker maakt. En wat het jou, en de mensen om je heen, kan brengen.

Over to you, Simon:

Word je ook elke ochtend wakker met een afvinklijst die nog langer is dan de dag ervoor? Doe je ook zoveel dat niets je onverdeelde aandacht krijgt? En blik je na een kneiterdrukke week ook terug met de gedachte: wat heb ik eigenlijk gedaan waar ik écht trots op ben?

Heel gek is dat niet. Er is een carrièreadvies dat rondzingt onder mensen die net beginnen: zeg overal ja tegen. Het probleem is dat niemand je vertelt wanneer je moet stoppen.

Ruim acht jaar geleden publiceerde ik mijn eerste artikel, en sindsdien heb ik bijna altijd vrolijk ingestemd. Elke week een stuk bij De Correspondent? Boeken? Ja. Lezingen? Ja. Een theatertour? Ja. Een obscure podcast in de bezemkast van iemands moeder? Ja. Koffie met mensen die ik daarna nooit meer zou spreken? Ja. Interview met een lokale krant in mijn fietslegging? Ja (oeps).

Daar had ik jarenlang geen enkel probleem mee. Als jonge schrijver moet je vlieguren maken, experimenteren, mensen ontmoeten, uitvogelen waar je hart sneller van gaat kloppen. ‘Ja, tenzij’ is geen slechte vuistregel als je nog niet weet waar je de meeste waarde aan kunt toevoegen.

Maar vorig jaar schuurde het. In 2025 deed ik teveel. Ik werkte aan mijn PhD, was in dienst bij Our World in Data, schreef elke week een stuk voor De Correspondent, trainde als wedstrijdroeier voor de Oxford-Cambridge Boat Race, gaf lezingen, publiceerde twee boeken, en dat alles naast een druk sociaal leven.

Dat zeg ik niet om op te scheppen, want veel doen, dat kan iedereen. Werk dat beklijft, dát is de uitdaging. Dus werd 2026 mijn jaar van de nee.

Wat je kunt leren van Jesse Frederik

Ik schaam me haast om het te vertellen, maar het allerkutste gevoel als schrijver is dit: er is iets gepubliceerd, maar je wilt het niet delen, want je bent er niet écht trots op. Er lag veel op je bord, je hebt iets afgeraffeld, en je weet dat het middelmatig is. Desondanks komt het online, maar je gaat het niet aan de grote klok hangen.

Dat is slecht voor je zelfrespect, en voor je reputatie. Trouwe lezers hebben een verwachting als ze op je stuk klikken, en die verwachting schuift mee met elk nieuw stuk. Ze onthouden niet alleen je beste werk, maar ook je uitglijders.

Lever één keer iets slordig af, en mensen vragen zich af of de rest ook zo is. Wat voor keepers geldt, geldt voor schrijvers: mensen onthouden je blunders beter dan je mooiste reddingen. Vertrouwen komt te voet en vertrekt met de hyperloop.

Ik kon middelmatige stukjes lang aan mezelf verkopen als training, of als nodig voor de studieschuld (dat is het eigenlijk nog steeds). Maar ik ben het zat; ik wil alleen nog werk maken dat ik met trots deel. En ik wil niet meer in zoveel richtingen tegelijk worden getrokken dat geen enkel project mijn volledige toewijding krijgt.

Mijn collega Jesse Frederik publiceert niet heel veel. Maar vrijwel alles wat hij maakt is briljant. Dus als ik zie dat hij iets nieuws heeft, laat ik alles uit mijn handen vallen. Nieuw stuk van Jesse, klikken; nieuwe podcast van Jesse, luisteren; nieuw boek van Jesse, kopen.

Dat is de droom van iedere schrijver. Er is een citaat waar ik de laatste tijd veel aan denk: how you do anything is how you do everything. De kwaliteit van je kleine werk verraadt de kwaliteit van je grote werk. Maar consequent werk maken waar je trots op bent lukt alleen als je je grenzen bewaakt.

Maar, nu komt het, ik vermoed dat sommige mensen het stiekem wel comfortabel vinden om zich te verschuilen achter hun drukte.

Controle over je leven

Druk zijn is comfortabel. Als je agenda overloopt met andermans verzoeken, hoef je jezelf nooit te confronteren met de vraag wat je zou maken als je alle tijd had. Je hoeft je niet in te beelden wat jouw magnum opus zou kunnen zijn. Zolang je geleefd wordt, blijft die vraag veilig onbeantwoord.

Jean-Paul Sartre schreef over de duizeling aan de rand van een afgrond: de angst dat je kunt springen. Dat je, op elk moment, radicaal vrij bent om te kiezen. Die vrijheid is, met name op het gebied van loopbaankeuzes, zo ondraaglijk dat we ons leven vullen met verplichtingen die de keuze voor ons maken.

Een volle agenda dient als een schuilkelder tegen de vrijheid.

Als je overal ja tegen zegt, heb je altijd een excuus. Misschien vond ik dat ook wel prettig. Maar als ik eerlijk ben, vind ik dat de levenshouding van een deurmat.

Dus probeer ik nu het tegenovergestelde: roekeloos mijn grenzen afbakenen. Mijn WhatsApp-bio: ‘will take a week to respond unless it’s urgent’. Sommige mensen vinden dat bot, maar het is een klein verzet tegen de tirannie van de permanente bereikbaarheid. Zonder dat verzet kom ik niet toe aan geconcentreerd werk.

Nee zeggen betaalt zich terug in controle over je eigen leven. Durf je dat aan, dan is het een bevrijding.

Mensen zijn begripvol

Wat me het meest verbaasde in mijn eerste nee-maand: mensen zijn begripvol. Blijkbaar projecteerde ik mijn eigen ongemak op de ander.

Ik ben een pleaser; ik wil dat mensen me aardig vinden. Nee zeggen voelde altijd als een belediging, en ik had een sluimerende angst dat mensen me een lul zouden vinden. Maar het blijkt vooral te gaan om hoe je het brengt.

Schrijf een nee-template of zie het als experiment

Wat helpt: schrijf één keer een goede nee-mail met een duidelijke reden en zet hem in je Google Docs of Notities. Voor mij is de reden mijn proefschrift, dat ik deze zomer wil afronden, en waar ik naast voldoening ook trots bij wil voelen.

In mijn nee-template schrijf ik dat ik gevleid ben om gevraagd te worden, dat het komende maanden crunchtime is voor mijn PhD, maar dat ik ze veel succes wens met hun zoektocht. Kopiëren, plakken, versturen, en je kunt weer door. Als dat bericht eenmaal bestaat, verdwijnt de helft van de weerstand.

Vind je het écht heel lastig, dan kun je jezelf ook om de tuin leiden. Vertel jezelf dat het ‘nee zeggen’ een experiment is. Je gaat het slechts één week proberen. Als dat bevalt, verleng je het met nog een week. Je mag jezelf gerust foppen, als het maar werkt.

Je bent geen klootzak

Afscheid nemen is de moeilijkste vorm van nee zeggen. Ik werkte sinds 2024 voor Our World in Data, waar ik schreef met mensen als Max Roser en Hannah Ritchie. Ik heb nog nooit met zoveel briljante mensen gewerkt. Maar waar ik na een stuk bij De Correspondent honger voelde naar het volgende, voelde ik daar vooral opluchting. Mijn schrijfstijl sloot niet naadloos aan op die van hen.

Dat is ongemakkelijk om toe te geven, want het betekent afscheid nemen van iets waarvan ik dacht dat het mijn droom was. Maar zo leerde ik wel: je mag ‘heel goed’ inruilen voor de kans op ‘precies goed’. Dat deed even pijn, maar dat is prima. Het is net een relatie: blijven hangen terwijl je hart er niet in zit maakt je uiteindelijk een grotere klootzak.

Nee zeggen is heerlijk

Ik ben nu een maand bezig, en nee zeggen is heerlijk. Voor het eerst in jaren heb ik het gevoel dat ik mijn eigen agenda bepaal.

Als ik er met vrienden over praat, duurt het niet lang voordat ze hetzelfde voornemen hebben. Ze willen hun leven terug.

Dus zeg het maar eens hardop: nee. Ik meen het, spreek het uit, alsof je aartsvijand je vraagt of je dit weekend kunt helpen verhuizen. Nee. NEE NEE NEE. Heerlijk, toch?

Zeg eens een maand overal nee tegen. Tenzij je er laaiend enthousiast van wordt.

En, dit is weer Ernst-Jan: zeg vooral JA tegen Simons wekelijkse nieuwsbrief. Het is elke keer een geweldig inkijkje in zijn notitieboekje:

Simon says

Welkom in mijn appgroep. Ik stuur jou hier de dingen die ik normaal naar vrienden stuur, zoals leestips, inzichten uit m'n kladblok, en vragen waar ik zelf niet uitkom.

By Simon van Teutem

Totdat mijn goede vriend en schrijver Philip Huff de poëzie praktisch toepasbaar maakte met zijn prachtige bundel De gedichtenapotheek. Daarin raadt hij voor verschillende omstandigheden – van liefdesverdriet tot rouw – gedichten aan die verlichting of troost kunnen bieden. En opeens ging de deur naar de wereld van poëzie voor me open.

Een wereld waar ik om de week weer even in stap, als Philip een nieuw gedicht rondstuurt via zijn geweldige Substack.

Als cadeau aan jou en mij vroeg ik aan Philip of hij deze week als gastauteur van deze nieuwsbrief een gedicht met ons wil delen. Hij heeft bij onze gedeelde wens tot zelfverbetering een prachtig gedicht uitgezocht van Mustafa Stitou (1974). Het werk van deze Nederlandse dichter kenmerkt zich volgens Philip ‘door helderheid, ingekooktheid, filosofische scherpte en een onderzoekende houding naar onze samenleving en cultuur.’

Over to you, Philip:

In De gedichtenapotheek deel ik om de week één gedicht dat mij raakt en dat – hoop ik – ook bij jou iets teweegbrengt. Ik doe dat omdat gedichten ons nabij komen en iets kunnen herstellen: in onszelf, in de band met anderen, in de verbinding met de wereld om ons heen. Dat blijft, voor mij, een wonder.

Geen bovennatuurlijk wonder, maar een heel aards wonder: ik blijf het verwonderlijk vinden dat mensen tot taal zijn gekomen, en elkaar en zichzelf via die taal kunnen (terug)vinden en ontwikkelen.

Of je nu worstelt met goede voornemens, cynisme, stress, toekomstangst, vreugde of materialisme, turbulente liefdes of verdriet, het is goed om af en toe een gedicht te lezen. Om even te vertragen, beter te kijken, scherper te voelen.

Zoals de Amerikaanse dichter Jack Gilbert zei: poëzie is belangrijk – niet als entertainment, maar omdat het een van de weinige manieren is waarop we goed zichtbaar kunnen maken wat ertoe doet.

En de enige voorwaarde is dat we het gewoon doen.

Daarom: een gedicht over zelfverbetering

Indicatie: de wens tot zelfverbetering

Werkt ook bij: goede voornemens, streng zijn voor jezelf, uitstelgedrag, behoefte aan overzicht en zelfacceptatie

Aan het begin van een nieuw jaar dient zich vaak dezelfde spanning aan: wie ben ik nu, en wie zou ik willen worden, straks moeten zijn? Zelfacceptatie en zelfverbetering worden dan gemakkelijk tegenpolen, alsof je pas mag veranderen nadat je jezelf eerst hebt afgekeurd.

Maar meestal, heb ik gemerkt, werkt het andersom. Pas wanneer je kunt aanvaarden wat er ís – je tekortkomingen, je neigingen, je mislukkingen, maar ook je goede kanten, je generositeit, je zachtheid – ontstaat er ruimte om iets aan te veranderen.

Zonder zelfacceptatie wordt zelfverbetering een vorm van zelfbestraffing. Dan kun je niet groeien; je bent de hele tijd aan het snoeien: corrigeren, uitwissen, straffen. Als acceptatie betekent dat alles maar zo moet blijven als het is, verdwijnt beweging. Dan wordt zelfacceptatie een excuus om niet meer te kijken, niet meer te proberen, niet meer te groeien. Dat is geen mildheid, maar stilstand.

Ik herken dat maar al te goed. Elk jaar neem ik me dingen voor die verdacht veel lijken op de voornemens van het jaar ervoor: geduldiger zijn, minder oordelen, beter luisteren, zorgvuldiger leven. En elk jaar merk ik ook hoe hardnekkig sommige patronen zijn die dit gewenste gedrag ondermijnen. Wat helpt, is niet het schrappen van alles wat ‘slecht’ is, maar het leren zien wat mij dient en wat niet. Niet met een groot gebaar, maar in kleine, herhaalbare handelingen. Verandering niet als eindpunt, maar als dagelijkse oefening.

Het gedicht ‘Karton’ van Mustafa Stitou verbeeldt die oefening op een bijna kinderlijke, maar daarom niet minder scherpe manier. Een stift, een stanleymes, een stuk karton met daarop links de goede dingen, rechts de slechte. De handeling is helder, bijna ritueel. Wat opvalt, is dat de dichter niet beweert dat de slechte dingen definitief verdwijnen. Integendeel: het snijden is ‘de uitdrukking van een verlangen’, en tegelijk ‘de bevrediging ervan’, zolang hij het blijft herhalen.

Zelfverbetering is hier geen heroïsche handeling, maar een dagelijkse praktijk. En zelfacceptatie zit ’m misschien wel in het besef deze praktijk nooit af is. Dat we blijven schrijven, ordenen, snijden. Dat we blijven proberen. En dat dát al genoeg is.

Als je dit fijn vond: in De gedichtenapotheek stuur ik om de week een nieuw gedicht:

Volg De gedichtenapotheek

Maar eerst heb ik een belofte na te komen!

Twee weken geleden deelde ik veertig dingen die ik in veertig jaar leerde. In de reacties deelde jullie het ene na het andere advies. Dit vraagt om een bloemlezing, schreef ik toen.

Daarom deze week: 28 levenswijsheden die ik van jullie leerde.

1. Anina deelt een wijze les van haar vader: “testicula testiculo secula seculorum, oftewel: we kloten maar aan’ Hiermee maakte hij mij duidelijk dat het wel kan lijken dat anderen hun leven beter op de rit hebben dan jij, maar dat dat totale onzin is: iedereen doet maar wat, en soms pakt het goed uit, en soms niet.” Dat doet me aan dit stuk denken van : Everyone is totally just winging it, all the time.

2. “Is deze dag niet je vriend, dan is het je leraar”, aldus Patrick.

3. “Mijn oma zei regelmatig: als je niet positief kunt reageren, kun je beter niet reageren. Dat gaat natuurlijk niet voor alles op, maar gemiddeld gezien is dit voor mij nog steeds een geweldig advies om een leuker mens te zijn”, schrijft David van Arragon, “het traint je ook om met jezelf te dealen, voordat je het ad rem en emotie bij een ander over de schutting gooit.”

4. “Trek je niks aan van kritiek van iemand wiens advies je nooit zou vragen”, adviseert Ton.

5. Sander Beeks: “Het belangrijkste onderdeel van het stellen van een vraag is dat je daarna je mond houdt.”

6. Thorsten Bakker deelt deze mooie tip: “Laat elke plek waar je bent geweest beter achter dan je hem gevonden hebt. Heel concreet: als ik bijvoorbeeld drie weken op de camping sta, giet ik elke dag een emmer water bij de oleanders. Niet omdat het “moet”, maar omdat ik het mooi vind als ze, tegen de tijd dat ik vertrek, echt gaan bloeien. Dan hebben andere gasten daar ook plezier van. Hetzelfde geldt voor praktische dingen: ik laat de wc extra schoon achter, maak de wasbak netjes, ruim net iets zorgvuldiger op dan strikt noodzakelijk.”

7. “Alles wat de moeite waard is om gedaan te worden, is de moeite waard om goed gedaan te worden”, schrijft Tileke Bos, “En bedankt pa, mopper ik als ik weer eens iets aan het afraffelen ben, zoals een muurtje schilderen.”

8. “Hecht geen waarde aan streaks”, adviseert Ruben Bos, “Pak gewoon op waar je gebleven was. Haal niks in. Zo hou je dagboeken, goede gewoontes of iets nieuws leren, pas echt vol.”

9. Saskia Vandenbroeck zegt: “het gras is groener waar je het water geeft.”

10. “Schaamte is in mijn optiek de naarste, meest bittere emotie”, schrijft Gabrielle, “Geef jezelf het kado daar doorheen te bijten en deel het met iemand, liefst meerdere mensen. Dan smelt de schaamte weg.”

11. Inmiddels een beetje laat, maar deze tip van Tatjana Karina is handig voor volgend jaar: “Trek als je de kerstboom naar buiten sleept er een groot dekbedovertrek overheen, dan heb je geen losse naalden in huis.”

12. “Een mens lijdt doorgaans het meest onder het lijden dat hij vreest”, blijft volgens Carlijn van Donselaar waar. Zelfs in echt verdrietige situaties.

13. Pieter heeft een plakband-tip. “Plak na gebruik de laatste 1,5 centimeter net een stukje scheef terug. De volgende keer kan je meteen weer door met plakken. Het leven is te kort om dertien minuten het begin te zoeken of plakband aan je lip te hebben omdat je het dubbelgevouwen stukje eerst moest afbijten.”

14. “Vergeven doe je voor jezelf”, schrijft Erwin Wijman, “zolang je boos blijft, laat je de ander winnen.”

15. De tip van Niels: trust the timing of your life.

16. “Een vliegende kraai vangt altijd wat”, zegt Helga’s vader. “Zijn advies om op pad te gaan en maar te kijken wat ervan komt.”

17. “Wat doe je - naast een goed luisterend oor zijn - voor vrienden en buren waar het leven nare streken mee uithaalt?”, vroeg Michelle Veugelers zich af, “Ik vond het altijd zoeken. Totdat ik in de rouw was en een vriend een overheerlijke pastasaus voor me maakte. Ik voelde me verwarmd en gekoesterd. Sindsdien staan hier grote weckpotten die we te allen tijde kunnen vullen met soep voor ieder die wat koestering nodig heeft.”

18. Ook Maartje kookt bij grote levensgebeurtenissen voor anderen: “Iemand in je omgeving een baby gekregen? Vergeet de cadeaus, breng eten mee. Gezonde snacks voor moeders, je beste recept: als het maar met liefde is gemaakt. Geef het af en ga dan weer weg. Zeker in de eerste weken. De kersverse ouders zullen je dankbaar zijn.”

19. Dit vertelt Hugo Hegeman zichzelf bij verkeersinteracties of treingehaast: “Kijk met sympathie naar onbekenden, ook als ze zich stom naar je gedragen. Je weet niet wat er in het leven van de ander omgaat of hoe leuk/verdrietige/klote hun dag was.”

20. ‘tfd13’ heeft geleerd ‘hoeveel levensvreugde een piepklein stukje natuur kan geven’. “Liefde en aandacht schenken aan een, twee of drie planten maakt je blij en laat je leven in het moment. Hou het klein. Zaai een paar tomatenplantjes en zet ze in de zon.”

21. Jaap deelt de feestfilosofie van zijn moeder: “Ze zwaait op het hoogtepunt van het feest met een vrolijk ‘leuker wordt het niet’ en verdwijnt. Exit on a high, zeg maar.”

22. Babs schrijft: “Als iemand je een rotstreek heeft geleverd, of je hebt een andere frustratie die je niet los kan laten: schrijf de naam van de persoon en/of de actie op een stuk wc-papier en spoel het door. Works like a charm.”

23. Voel je je niet fijn? Annette van den Bosch adviseert: “Teken, schilder of schrijf het van je af.”

24. Of ga naar buiten, schrijft Dimitri Lambermont: “Buiten is altijd beter dan binnen. Een goede wandeling. Of gewoon even genieten van wat het weer doet. De lucht. De vogels. Het wordt er altijd beter van als je even buiten bent.”

25. Lig je in bed te woelen? Jan de Jonge heeft raad: “Als ik niet kan slapen visualiseer ik mijn ouderlijk huis. Ik loop door de gangen. Voel de vloerbedekking. Zie de kleur van de houten wand. Het schilderij boven de piano. De kurken wand van mijn slaapkamer en de oranje jaren zeventig-gordijnen . In no time dwaal ik dromenland in.”

26. Meer assertiviteit op reis, adviseert ComNatas: “Als je in een hotel werkt, zie je dat mensen om de gekste reden van kamer willen wisselen. Als receptionist kan en wil je daar vaak wel iets voor doen. Dus je hoeft op vakantie niet de kamer met blinde muur en tralies te accepteren. Je kunt altijd vragen of er iets anders beschikbaar is.”

27. “Luiheid is underrated”, schrijft ‘memoristoria audiobiograaf’, “Regelmatig een dagje lummelen en lui zijn, kan wonderen doen en geeft nadien zoveel meer zin om ergens in te vliegen.

28. En we sluiten af met deze knaller van Tijl Rood: “Ik zet vissticks tegenwoordig op de zijkant in de oven, dan hoef je ze niet om te draaien. Sindsdien ben ik gelukkig.”

Heb jij nog een levenswijsheid die je graag deelt? Laat het weten in de reacties:

Leave a comment

Ik ben namelijk altijd te optimistisch over wat ik in een week kan bereiken.

Daardoor lukte het me nooit om al mijn voorgenomen todo’s af te ronden. Hoe hard ik ook werkte, mijn takenlijst bleek altijd te lang. Aan het einde van de week zat ik met een schuldgevoel.

Daarom besloot ik bij wijze van experiment te stoppen met het bijhouden van een takenlijst. Want waarom zou je doorgaan met iets dat je ongelukkig maakt?

Dit schreef ik erover in mijn terugblik op 2025:

📍 Dit jaar stopte ik met het gebruiken van een todo-lijst. In plaats daarvan zet ik alles wat ik wil doen direct in mijn agenda. Daardoor zie ik ook meteen of het realistisch is wat ik van plan ben. Het geeft ook rust dat ik in drukke tijden alleen maar mijn agenda hoef te volgen.

Dat riep meteen allerlei vervolgvragen bij jullie op, zo schreef Guido Tierolf het volgende:

Daarom dacht ik: laat ik er eens een hele nieuwsbrief aan wijden. In de hoop dat jullie er ook iets aan hebben! Here goes:

Waarom werkt een agenda beter dan een takenlijst?

Een takenlijst is een wensdroom zonder einde, realiteitszin heeft er geen vat op. Je hebt maar beperkt de tijd, maar een takenlijst suggereert dat je tijd onbeperkt is. Je kan er straffeloos nieuwe taken aan blijven toevoegen. Hoewel, helemaal straffeloos is het niet, want ik had dus altijd een knagend schuldgevoel over al die taken waar ik nooit aan toekwam.

Maar door taken direct in de agenda te zetten, zie ik of het realistisch is, en of ik niet te druk ben. Als de week volloopt, nodigt dat uit tot scherpere keuzes. Bovendien herinnert het me te accepteren dat je niet alles in het leven kunt doen en sommige dingen bewust moet laten verslonzen. In mijn boek Intentioneel leven ga ik daar verder op in.

Daarnaast geeft het volgen van een agenda me rust in drukkere tijden. Als ik gewoon doe wat ik ingepland heb, komt het goed. Een takenlijst biedt die overzichtelijkheid niet.

Ik krijg ook nog eens meer voor elkaar, omdat de drempel om te beginnen lager is: ik hoef immers niet een taak te kiezen uit een lange lijst.

Hoe werkt deze aanpak?

• Als ik een taak bedenk of krijg, plan ik deze direct in mijn agenda in. Bijvoorbeeld als er na een vergadering actiepunten aan me zijn toegewezen. Of als ik mijn e-mail verwerk en het beantwoorden van een mail langer dan twee minuten kost.

• Als ik de taak in mijn agenda zet, maak ik een conservatieve inschatting van hoe lang ik ervoor nodig denk te hebben. Hoe vaker ik dit doe, hoe beter me het lukt om de juiste duur in te schatten (pro-tip: pas achteraf het agenda-item aan met de werkelijke tijdsduur. Zo krijg je inzicht in of je schattingen kloppen).

• Ik laat aan de collega of relatie die op me wacht weten op welke dag ik aan de taak werk. Als ik er niet aan toekom, stuur ik hen de nieuwe datum door.

• Ik zorg ervoor dat ik een kwart van de dag open laat voor onverwachte dingen.

Is deze aanpak niet veel te rigide?

In de week tussen kerst en oudjaar kwam ik een wijs advies van zenboeddhist Paul Loomans tegen. Uit The New Yorker, voor het leesgemak vertaald:

Loomans stelt dat we, in plaats van “onze taken met ons hoofd te managen,” beter intuïtief en ad hoc kunnen bepalen wat we als volgende doen. Hij merkt op dat de moeilijkheid van een taak sterk afhankelijk is van de toestand van je lichaam en geest op het moment dat je die uitvoert. Zo kun je bijvoorbeeld een hele dag besteden aan het vergeefs proberen schrijven van de inleiding van een rapport, maar dan de volgende ochtend ineens vooruitgang boeken omdat je uitgerust bent en de inspiratie toeslaat. Een confronterend telefoontje kan een heel andere wending krijgen als je het voert terwijl je je neerslachtig voelt, vergeleken met wanneer je barst van de adrenaline na een workout. Je rommelkamer opruimen kan dagen duren, of slechts een paar uur als je overvallen wordt door een ‘aanpakkers’-stemming. Vanuit dit perspectief slaat het weinig zin om van tevoren te bepalen dat je een specifieke taak op een bepaald moment gaat doen. Je kunt beter doen waar je op dat moment zin in hebt, want dan doe je het waarschijnlijk effectiever.

Staat deze agendamethode niet lijnrecht tegenover zijn advies?

Ik denk het niet.

Ten eerste ben ik het niet honderd procent met Loomans eens. Wij mensen hebben de evolutionaire neiging om betekenisvolle taken uit te stellen, omdat ze uitdagend zijn en dus energie kosten. Die neiging was relevant toen we nog moesten jagen op ons voedsel, maar in tijden van de Appie werkt dit beschermingsmechanisme ons tegen. Daar komt ons uitstelgedrag deels vandaan (vindt je dit interessant? Lees dan mijn interview met een neuropsycholoog hierover).

Om niet in die val te trappen, maak ik altijd een beginnetje aan een taak. Ook al lijk ik er niet voor in de stemming. Acht van de tien keer kom ik dan gewoon lekker op gang en maak ik de taak af.

Maar als ik merk dat m’n kop er echt niet naar staat – bijvoorbeeld omdat ik te moe ben – verplaats ik de taak naar een ander moment in mijn agenda. Als ik een taak wekenlang voor me uit blijf schuiven, stel ik mezelf nog eens kritisch de vraag of ik dit wel echt iets is wat ik wil doen.

En andersom: als ik ‘s morgens zin heb om te schrijven maar er staat een leesblok in mijn agenda, verschuif ik a la Loomans het leesblok naar een later moment en ga ik lekker tikken.

Gebruik je dan helemaal geen todo-lijst meer?

Als ik onderweg ben, dump ik het in de inbox van mijn todo-programma (don’t call it a todo list!). Dan is de taak uit mijn hoofd en heb ik geen last van het Zeigarnik-effect. Deze lijst bepaalt dus niet mijn prioriteiten, het is slechts een vergaarbak. In mijn wekelijkse terugblik heb ik de volgende checkvraag:

Dan besluit ik eerst of ik de taak nog steeds relevant vind. Als dat zo is, plan ik de taak in.

Daarnaast heb ik een een geautomatiseerde todo-lijst die me herinnert aan terugkerende onderhoudstaken. Zoals het verversen van de waterfilter van de katten. Dat zijn reminders van klusjes die ik óf direct kan doen, of, als ze groter zijn, in mijn agenda kan inplannen. In dit artikel vertel ik hoe dit soort reminders voor rust kunnen zorgen.

Maar belangrijker is wat ik niet meer doe: een oneindige takenlijst mijn prioriteiten laten bepalen. Mijn agenda is nu een realistische weergave van mijn prioriteiten. Daardoor heb ik beter overzicht, maak ik slimmere keuzes, ervaar ik meer rust, géén schuldgevoel én krijg ik meer gedaan.

Ik moedig jullie van harte aan het ook eens uit te proberen!

Het afgelopen jaar schreef ik bijvoorbeeld over hoe je kunt rusten in beweging, welke zes AI-tools me tientallen uren per maand besparen, waarom ik al zes jaar wekelijks met een accountability partner spreek en hoe mijn financiële buffer met één simpele ingreep vanzelf groeide. Al die artikelen zijn afgelopen jaar in totaal 1,27 miljoen keer gelezen, wat ik een bizar idee vind, én wat me sterkt in het blijven schrijven.

Dus, nogmaals, welkom! Fijn dat je erbij bent. We beginnen met een speciale editie.

Vandaag is namelijk mijn veertigste verjaardag. Om dat luister bij te zetten, dacht ik eens mee te doen aan een mooie Amerikaanse blogtraditie: veertig dingen opschrijven die ik in die afgelopen veertig jaar heb geleerd.

Het is géén uitputtende definitieve lijst, maar gewoon een paar grappige, opmerkelijke of interessante dingen die me te binnenschoten toen ik hier de afgelopen weken over nadacht.

Het belangrijkste wat ik leerde heb ik opgeschreven in mijn boek Intentioneel leven en het bijbehorende dagboek, de lijst hieronder is bedoeld als vrolijke aanvulling:

1. Je hoeft een roman of film niet altijd te begrijpen om ervan te genieten of er iets van waarde in te vinden. Ga voorbij het begrijpen, adviseerde Dirk De Wachter me toen ik hem interviewde. En kijk wat je op een emotioneel of intuïtief niveau ervaart.

2. Als je gaat douchen op een camping, trek dan alleen een surfponcho en slippers aan. Geen gedoe met omkleden op een natte vloer.

3. Als je iets uitstelt omdat je denkt dat je er een heel dagdeel voor moet blokkeren, maak dan direct een beginnetje, ook als je maar een paar minuten hebt.

4. De AI die je nu gebruikt, is de slechtste AI die je ooit zult gebruiken (dank ).

5. Staar je niet blind op de huidige staat van technologie – ‘ChatGPT kan nog geen fatsoenlijk sinterklaasgedicht schrijven’ – maar kijk in welke richting deze zich ontwikkelt (dank Ben Thompson).

6. Een van de meest concrete manieren om je pacifisme tot uiting te brengen is mensen te bedanken in het verkeer.

7. Als je de piston in een espresso-apparaat draait, moet je direct op de knop drukken. Anders brandt je koffie aan.

8. Nieuws mijden is een privilege voor mensen die niet bang hoeven te zijn voor de politiek. Maar dat betekent niet dat je jezelf 24/7 hoeft bloot te stellen aan liveblogs, sensationele nieuwssites en opiniemakers. Ik lees elke zaterdagmorgen één krant. Zo blijf ik wel een geïnformeerde burger, maar ervaar ik geen onnodige stress door een online verdienmodel.

9. Een kinderhand is snel gevuld. Een kinderhand is maar kort gevuld.

10. We horen wat we willen horen. Als je in je werk écht iets wilt overbrengen en zeker wilt weten dat je op één lijn zit, moet je het eindeloos herhalen, uitschrijven en uittekenen.

11. De schaamte van het niet-groeten is groter dan de schaamte van het groeten (dit vertelde Typhoon ooit tijdens een optreden in Haarlem waar ik bij was).

12. De euforie die volgt op het overwinnen van je verlegenheid is ongekend.

13. Heb mededogen met opscheppers. We zijn allemaal onzeker.

14. Wilskracht is overschat. Niet kijken – naar je inbox, aandelen, slaapdata, likes en volgersaantal – is een uitstekende strategie.

15. Geef je toekomstige zelf cadeaus. Zoals een mooie notitie in de kantlijn van een boek, rare weddenschappen over de spanne van jaren met vrienden of het netjes opruimen van de kerstlampen.

16. Het leven is leuker als je je niet afvraagt hoe je het kunt laten renderen in likes.

17. Stel als je iets aardigs wilt doen, het nooit uit perfectionisme uit, maar doe het meteen, en dan maar minder perfect dan je van plan was.

18. Stuur altijd direct iets terug als je een geboorte- of rouwkaart ontvangt.

19. Als je nooit wat hebt laten horen, en je hebt daar spijt van, stuur dan vandaag een berichtje. Begin niet over je schuldgevoel, maar stuur iets wat om de ontvanger draait.

20. Ga springen als je een kuthumeur hebt (dank Brankele Frank)

21. Zing en dans in de aanwezigheid van je kinderen. Je doet ze een groot cadeau door dat te normaliseren.

22. Veel zevenvinkers, zoals ik, onderschatten hun vangnet, en verwaarlozen zo de kansen die hun privilege hen – en de wereld – biedt.

23. Als je een wijn keurt op kurk, hoef je niet te walsen.

24. Zeg andere gasten geen gedag als je een feestje verlaat, want dan breng je hen op het idee om ook te vertrekken. Dit leerde ik ooit van m’n eerste baas, .

25. Ik doe het al negen jaar, maar het blijft me verbazen hoe krachtig het is om in een dankboek voor het slapengaan drie dingen op te schrijven waar je dankbaar voor bent, en waarom. Het is een medicijn tegen zóveel dingen die je afleiden van wat je echt gelukkig maakt. Zoals jaloezie, dingen kopen om indruk te maken, statusangst, het gevoel dat je nooit genoeg hebt en te scherpe zelfkritiek. Een simpel en extreem doeltreffend ritueel. En ik zeg dit niet om dankboeken te verkopen, je kunt ook vanavond in een schriftje beginnen.

26. Vraag je bij elke uitnodiging af of je het zou doen als het vanavond was.

27. Drink fluitjes in plaats van vaasjes. Op de avond zelf merk je geen verschil, de volgende morgen wel. En, geleerd van Herman Koch: de eerste twee biertjes zijn het lekkerst, daarna is het downhill.

28. Een joint venture is een geweldige manier van ondernemen. Ja, het kost je de helft van de winst, maar je krijgt er veel slagkracht en collegialiteit voor terug. Ik ben zó blij dat we onze uitgeverij POM.press samen met Maven runnen.

29. Als je iets aan het bouwen bent, duurt het altijd langer dan je denkt tot je resultaat ziet. Maar als je stug blijft volhouden, ook tijdens dipjes en op plateaus, is het resultaat vaak zoveel groter dan je had durven dromen. Ik heb dit ervaren bij het opbouwen van nieuwe mediamerken, sparen via indexbeleggen, sporten en, uh, lego’en.

30. Je mag stukken skippen als je de Russen leest (looking at you Dostojevski, met je theologische passages).

31. Prijs een kind om haar inzet, niet om haar prestaties (dank Carol Dweck).

32. ‘Anders kijken we nog wel effe’ is de meest effectieve nee die er bestaat (dank aan mijn schoonzus).

33. Ontmoet je een held? Probeer diegene te behandelen alsof het je buddy is. Is voor hen ook leuker om een keer géén ja-knikker te ontmoeten.

34. Het perfecte productiviteitssysteem bestaat niet. De context van je werk verandert continu, en daarmee ook je productiviteitstechnieken.

35. Intentioneel op de lange termijn, spontaan in het moment zelf.

36. De grootste voorspeller voor de diepte van een vriendschap is de wederzijdse bereidwilligheid om spanningen uit te spreken.

37. Goed pastawater is als zeewater. Geleerd van Toscanini-chef Leonardo Pacenti (recept) in deze tijdloze, heerlijke podcastaflevering van Hiske Versprille uit 2018.

38. Als je wilt nadenken, is schrijven superieur aan typen.

39. Iedereen is druk. Je kunt niet alles goed doen in het moderne leven. Dus het is zonde om je daar schuldig over te voelen. Stel jezelf de vraag: wat laat ik bewust verslonzen, zodat ik meer ruimte heb voor wat ik wel waardevol vind? (Als je mijn antwoord op deze vraag wil weten moet je een keer in mijn tuin komen kijken.)

40. Ga er nooit van uit dat je je geliefde door en door kent, en blijf nieuwsgierig naar elkaar. Wederom, Dirk De Wachter.

Tot zover mijn extreem willekeurige lijst, die ik met extreem veel plezier geschreven heb, haha. Mocht je me een cadeau voor mijn verjaardag willen geven, dan ben ik heel benieuwd welke les of inzicht jij zou toevoegen. Laat het mij en andere lezers weten in de reacties:

Leave a comment

Trouwens, met een like ben ik ook al heel blij, want het doet me veel plezier om te zien wie er met plezier meeleest. Klik daarvoor op het hartje hieronder. Dank voor het meelezen!

Er resteren de meesten van ons nog een paar dagen rust voordat de eerste werkweek van 2026 losbarst. Mijn advies: gebruik deze rustige periode voor reflectie en het formuleren van realistische en goed doordachte goede voornemens.

Ik gebruik daarvoor een lijst van 40 reflectievragen die ik jarenlang verzamelde. In deze nieuwsbrief licht ik één van mijn favoriete vragen uit:

Ik hoorde leiderschapscoach Jerry Colonna deze vraag ooit delen in een podcast met Tim Ferriss en nam ‘m meteen op in mijn lijstje.

Dit is wat ik zo goed aan de reflectievraag vind:

• Als bejaarde mensen naar het geheim van een gelukkig huwelijk gevraagd worden, zeggen ze vaak iets in de trant van ‘probeer niet de ander te veranderen, maar jezelf’. Volgens mij geldt dit voor heel veel relaties. Deze vraag herinnert me eraan om mijn eigen verantwoordelijkheid te nemen.1

• Het antwoord voorkomt dat ik mijn frustraties direct op anderen of externe factoren projecteer. In plaats daarvan herinnert deze vraag me eraan om goed te kijken naar onderliggende oorzaken waar ik misschien wel wat aan kan doen. Gratis introspectie!

Ik baal soms van te volle agenda’s. Maar als ik die agenda analyseer, zie ik altijd dezelfde reflex bij mezelf: het ligt niet aan anderen, ik zeg te vaak ja. Deze vraag laat me zien dat ik best veel autonomie in mijn werk heb, maar dat ik daar naar vergeet te handelen.

Hopelijk is deze pittige vraag ook waardevol voor jou!

Wil je meer van dit soort vragen beantwoorden de komende dagen? Download hier gratis de veertig reflectievragen voor een intentioneel leven.